NOWOCZESNE METODY NAUCZANIA

Świat pędzi do przodu i wszyscy musimy za nim nadążać …i tym samym podążać za nowymi trendami, technologiami, za innowacjami. Dotyczy to każdej sfery życia, także edukacji i rozwoju zawodowego/osobistego. Dlatego też klasyczne metody nauczania, oparte na podręcznikach i wykładach, jednostronnej działalności nauczyciela/trenera, powoli ustępują miejsca nowoczesnym metodom, przez co proces kształcenia staje się zdecydowanie bardziej interaktywny. I dotyczy to każdego etapu kształcenia. Nie należy jednak zapominać, o celach, jakie winny towarzyszyć temu kształceniu. W przypadku nauki w szkole do podstawowych celów zaliczyć można m.in.:
– opanowanie przez ucznia podstawowej wiedzy naukowej;
– przygotowanie ucznia do efektywnego wykorzystania wiedzy naukowej w praktyce;
– rozwój zdolności poznawczych ucznia, w tym myślenia, pamięci, uwagi i wyobraźni;
– kształtowanie u ucznia motywacji, odkrywanie jego predyspozycji oraz rozwój jego zainteresowań.

Z kolei w przypadku uczących się osób dorosłych, to przede wszystkim:
– zwiększenie atrakcyjności osób dorosłych na rynku pracy,
– umożliwienie rozwoju zawodowego;
– umożliwienie rozwoju osobistego;
– dostosowanie do zmieniającej się rzeczywistości i rozwoju zawodowego [1]

Źródło: https://www.edunews.pl/badania-i-debaty/opinie/6541-szkola-wyzwania-na-tu-i-teraz

METODA TEKSTU PRZEWODNIEGO

Wyjdźmy od poziomu nauki w ławce szkolnej, ale nie tego najniższego – od poziomu ponadpodstawowego – tj. szkoły branżowej/technikum. Z wielu badań, różnorakich publikacji wynika, że jedną z bardziej skutecznych metod prowadzenia lekcji, zwłaszcza jeśli chodzi o nauczanie przedmiotów zawodowych, jest metoda tekstu przewodniego. Jakie są jej założenia? Przede wszystkim aktywizacja wywołana tą metodą ma skłonić ucznia do samodzielnego zdobywania wiedzy, a także kształtowania swoich umiejętności. Proces ten rozpoczyna się od sporządzenia przez nauczyciela swoistej instrukcji dla ucznia. Instrukcja ta ma ułatwić poruszanie się po materiale czy też określonym zakresie tematycznym.[2]
W dalszym ciągu metodę te można podzielić na sześć etapów.
Podczas etapu I zadaniem uczniów jest zgromadzić materiał oraz niezbędne informacje, które będą im potrzebne w kolejnych fazach procesu. Innymi słowy to czas, w którym uczniowie, korzystając ze źródeł wiedzy, czynią przygotowania, stawiają pytania badawcze.
Fazę drugą można określić jednym słowem – plan, czyli, co zrobić, żeby rozwiązać problem, który przed nimi stoi. Rola nauczyciela w tym wypadku sprowadza się do bacznego obserwowania i reakcji tylko w razie poważnej trudności.
W kolejnej fazie następują „ustalania”, tzn. weryfikacja przez nauczyciela tego, czy dotychczasowe działania podjęte przez uczniów były właściwe, a jeśli coś wymaga poprawek, wskazanie im tego. Dla kontynuacji, tzn. zakończenia tego etapu i przejścia do następnego, konieczna jest pozytywna opinia i akceptacja zadań, wykonanych do tej pory przez uczniów.
Na tym etapie uczniowie przystępują do działania w takim sensie, że podejmują konkretne, praktyczne czynności, a nauczyciel raczej winien przyglądać się z boku. Jego rola uwidacznia się bardziej w kolejnym kroku – na etapie sprawdzania. Ale owego sprawdzania dokonuje nie tylko pedagog, gdyż sprawdzają się sami uczniowie, co ma skłonić ich do autorefleksji i ewentualnej korekty wcześniej podjętych planów czy działań. I w końcu meta, ostatnia faza, zwana fazą „analizy”, przeprowadzanej zarówno przez uczniów, jak i nauczyciela. Najlepiej, gdyby w tym miejscu uczeń postawił sobie zestaw następujących pytań:
„Czy po raz drugi rozwiązałby zadanie tak samo? Czy wprowadziłby jakieś zmiany? Czy miał wystarczające wiadomości i umiejętności? Z jakiej literatury korzystał? Kto udzielał dodatkowych wskazówek?”[3]
Reasumując – czemu przede wszystkim służy omawiana metoda? W głównej mierze służy ona doskonaleniu umiejętności, a także „analizie danych i informacji, wyszukiwaniu, selekcjonowaniu i przetwarzaniu informacji pochodzących z różnych źródeł, autoewaluacji podejmowanych działań, wykorzystywaniu zgromadzonych informacji w praktycznym działaniu, samodzielności w rozwiązywaniu problemów.”[4]

CHALLENGE BASED LEARNING – PROBLEM BASED LEARNING

Innym przykładem nowoczesnych, aktywizujących metod nauczania są metody CBL i PBL. Pierwszy tajemniczy skrót tłumaczy się jako – CHALLENGE BASED LEARNING, czyli w dosłownym tłumaczeniu nauka oparta na wyzwaniach. Jak jednak wszczepić to w szkolną tkankę? Można to zrobić wyszukując jakiś problem, aktualny, związany z konkretną dziedziną. I ten element należy w głównej mierze do nauczyciela. Później do pracy przystępują uczniowie, którzy muszą tak dobrać ”narzędzia”, aby postawioną im zagadkę rozwikłać. „Stosowanie CBL daje dzieciom niezwykle ważną w rozwoju osobowym możliwość swobody działania i planowania, pobudza jego samodyscyplinę oraz umiejętność działania w grupie.”[5]
PROBLEM BASED LEARNING – ta metoda również odnosi się do problemu, ale dotyczącego np. przyszłego życia zawodowego. W tym wypadku, w przeciwieństwie do CBL, można mówić o wyższym stopniu abstrakcji, gdyż uczeń jeszcze się z tym nie zetknął (dotyczy to jego przyszłości), ale tym bardziej tak nakreślony kazus zmusza go do poszukiwania, często żmudnego, ścieżki skutecznego rozwiązania zadania. Może tym procesie brać udział tylko on sam, ale później musi cały modus operandi przedstawić grupie. To pozwoli mu doskonalić kompetencje miękkie, tak ważne w życiu społecznym i zawodowym. Sedno metody PBL tkwi jednak w fakcie, iż pomaga ona uczniowi w:
– zdobywaniu praktycznych umiejętności potrzebnych do rozwiązania danego problemu,
– trenowaniu samodzielnego myślenia i kreatywności,
– rozwijaniu kompetencji społecznych, pokonywania trudności, delegowania zadań, odpowiedzialności za wykonaną pracę,
– celowym poszerzaniu wiedzy w konkretnej dziedzinie,
– formułowaniu własnych pytań, analizie i krytycznym podejściu do poznawanych treści,
– szukaniu odpowiedzi i rozwiązań do stawianych problemów,
– doskonaleniu umiejętności wyszukiwania i przetwarzania informacji oraz łączenia wiedzy z rozwiązaniem zadań,
– nauce podejmowania decyzji i wyciągania wniosków oraz bezpośredniego ponoszenia konsekwencji podejmowanych decyzji,
– doskonaleniu umiejętności pracy w zespole, otwartości na pomysły innych uczestników projektu, terminowości i odpowiedzialności za powierzone zadania,
– rozwijaniu umiejętności argumentacji,
– wykorzystywaniu nowoczesnych narzędzi do prac projektowych i przedstawiania wyników pracy oraz wystąpień publicznych,
– uczeniu się efektywnej pracy angażującej różne zmysły, ponieważ materiał może być prezentowany w formie tekstów, obrazów, materiałów audio i wideo, które odpowiadają różnym preferencjom uczenia się.[6]

WORK – BASED LEARNING

Zwróćmy się teraz w stronę dorosłych „uczniów”. Z uwagi na fakt, iż grupą dorosłych, która najbardziej chce się dokształcać, są te spośród osób dorosłych, które są aktywne zawodowo, najlepszym rozwiązaniem jest dokształcanie w miejscu pracy (work based-learning). Dzięki temu pracownik nie tylko może się rozwinąć, zyskać nowe umiejętności, ale także umocnić swoją pozycję i z powodzeniem rozwijać karierę zawodową. Ma to też swoje plusy z punktu widzenia pracodawcy – oszczędza czas i pieniądze, gdyż zyskuje lepiej wykwalifikowaną kadrę, przez co firma prężniej funkcjonuje i nie musi poświęcać czasu na poszukiwania i rekrutacje nowych pracowników.
A w jaki sposób pracodawca może zorganizować dokształcanie swojej kadry – na przykład w następujący:

poprzez organizację spotkań w swojej firmie ze specjalistami/ekspertami, którzy podzielą się swoją wiedzą;
stworzenie budżetu szkoleniowego/ poprze absorbcję środków zewnętrznych;
skorzystania z wiedzy swoich pracowników – w drodze organizacji spotkań, podczas których podzielą się oni swoją wiedzą;
stworzenie wewnętrznego newslettera w firmie;
prenumeratę branżowej prasy;
aktywne uczestnictwo w targach branżowych;
ukierunkowanie na umiejętności miękkie – to także ważne wsparcie pracowników;
określenie ścieżki kariery w firmie – pracownik będzie wiedział, dokąd zmierza.[7]

STUDY CIRCLE

Metoda ta (nazywana inaczej grupą samouczących się lub kół samokształceniowych) z punktu widzenia dorosłych – jest strzałem w dziesiątkę. To w związku z faktem, że dorośli lubią być traktowani indywidualnie, a opisywana metoda – można powiedzieć – nobilituje uczestników procesu. Jak to robi? Mianowicie „pozwala im decydować o przedmiocie zajęć, uczy współpracy, świadomego wyboru celu, odpowiedzialności za grupę i efekty jej pracy.”[8]Study Circle sprowadza się do tego, że osoby, które chcą np. rozwijać swoje umiejętności, zdobywać nowe kompetencje spotykają się w regularnych odstępach czasu w niewielkich grupach. Urozmaicenie pracy i funkcjonowania takiej grupy to doświadczenie i wiedza jej członków. Istotą tej metody jest założenie, zgodnie z którym w procesie uczenia nie występuje hierarchia, co oznacza, że nie ma tu „przejścia wiedzy” z nauczyciela na, w tym wypadku, dorosłego ucznia, ale to uczestnicy koła nawzajem się uczą, nawzajem wymieniają się wiedzą. Ponadto sukces, czyli osiągnięcie celu przez grupę uzależnione jest od aktywności i zaangażowania jej członków. Co także istotne spotkania grupy mają charakter nieformalny, co ma duży wpływ na podejście i nastrój jej członków. Jak większość grup i ta ma swojego lidera, który wyznacza kierunek, ale nie jest tradycyjnym nauczycielem, bardziej przewodnikiem i fachowcem w swojej dziedzinie. [9] Kolejną zasadą SC jest jej dobrowolny i demokratyczny charakter, a także to, że głos każdego uczestnika jest tak samo ważny i każdy może podzielić się swoją opinią.
Warto zauważyć, że „metoda Study Circle odpowiada na rosnące zapotrzebowanie na kształcenie ustawiczne, którego ludzie potrzebują, by móc pogłębiać czy aktualizować posiadaną wiedzę, umiejętności lub kwalifikacje.”[10]

PROJEKT BADAWCZY

Dla niektórych nauka to wciąż żmudne wkuwanie regułek, wertowanie czy wręcz cytowanie długich treści z podręczników. Nieodzowne jest jednak przełamania i sięgnięcie po aktualne, nowsze metody, charakteryzujące się kreatywnością i nieszablonowym podejściem. I tak inne będą to metody dla młodzieży, inne dla osób dorosłych. W przypadku tej pierwszej grupy najlepiej sprawdzą się projekty badawcze i przyswajanie wiedzy przez praktykę. Co do dorosłych, sprawdzono, że najlepiej czują się w formie, określanej mianem grywalizacji, do której to zaliczyć możemy quizy, wykonywanie zadań albo zbieranie odznaczeń.
W tym miejscu przyjrzyjmy się bliżej kwestii PROJEKTU BADAWCZEGO – co to takiego?
„Jest on formą zorganizowanej pracy uczniów wokół konkretnego i rzeczywistego problemu. Podczas pracy nad projektem uczniowie zdobywają wiedzę, rozwijają umiejętności i kształtują określone postawy”[11], analizują różnego rodzaju problemy i zjawiska, dzięki czemu kształtuje się ich postawa a także rozwijają się umiejętności.

Źródło: https://szkoladlainnowatora.ceo.org.pl/wp-content/uploads/2020/12/przewodnik_po_realizacji_projektow_badawczych.pdf

Podobnie, jak w przypadku wcześniej omawianych form nauki i w tym przypadku wskazane jest, aby samodzielnie nad projektem pozwolić pracować uczniom. To pobudzi ich zaangażowanie, pozwoli na głębszą analizę oraz w przypadku ewentualnie popełnionych błędów, da możliwość na poszukiwanie właściwego rozwiązania, przez co „ta lekcja” będzie pełniejsza. Nie należy także zapominać, co jest istotą projektu badawczego – mianowicie to praca zespołowa, co także jest bardzo ważne z punktu widzenia przyszłej pracy zawodowej.

PRAKTYKA REFLEKSYJNA

Druga wcześnie wspomniana forma nauki na poziomie szkoły średniej – to przyswajanie wiedzy przez praktykę. I to zapewne jest zrozumiałe dla każdego nas, tzn. jeśli coś „przetrenujemy” na pewno szybciej to zrozumiemy, przykład – instrukcja obsługi jakiegoś urządzenia. Jej wielokrotne wertowanie często nie da takiego efektu, jak praktyka.
Ale jest szczególny rodzaj praktyki – tj. praktyka refleksyjna.
Tradycyjnie najlepiej będzie wyjść od definicji pojęcia – czyli praktyka refleksyjna to nic innego, tylko „proces, w którym jednostka analizuje swoje doświadczenia, zastanawia się nad nimi, wyciąga wnioski
i podejmuje działanie w celu poprawy.”[12] Ale jak nakłonić uczniów do głębszej refleksji, świadomego
i ciągłego analizowania swoich działań, codziennych czynności? Rozwinięcie takiego nawyku można osiągnąć w drodze regularnego zadawania pytań, a przez to analizowania i wyciągania wniosków.
W praktyce refleksyjnej ważne jest także wsparcie, w wypadku szkoły – wsparcie nauczyciela, ale także współpraca, np. z innymi uczniami. Stworzy to pole do wielu doświadczeń, a w dalszej kolejności wielu działań.
By jak najefektywniej wykorzystać potencjał tej formy, „można skorzystać z różnych narzędzi, które ułatwią uczniowi analizę swoich działań i doświadczeń. Może to obejmować robienie notatek lub prowadzenie dziennika, tworzenie list celów do osiągnięcia, tworzenie planów działania i monitorowanie postępów. Takie narzędzia pomogą (…) w strukturyzacji swojego myślenia i umożliwią lepszą refleksję nad swoimi działaniami.”[13]

GRYWALIZACJA

Przejdźmy teraz do starszej grupy – czyli dorosłych uczniów i formy zdobywania wiedzy, w której czują się najlepiej, czyli grywalizacji. Grywalizacja polega na włączeniu mechaniki gier do procesu przyswajania wiedzy. Grywalizacja łączy w sobie kilka elementów. Są to, co wynika z samej nazwy gra oraz rywalizacja, ale także zabawa i edukacja. Na podstawie obserwacji i badań, stwierdzono, że:
1) „gry muszą być dopasowane do programu edukacyjnego oraz do profilu osób uczących się. Najlepiej jeśli będą przeplatać się z innymi formami edukacji, w tym metodami tradycyjnymi oraz edukacją w trybie online.
2) gry łączące grywalizację online z aktywnościami w świecie rzeczywistym pomogą uczniom rozwijać relacje społeczne i zminimalizują czas spędzony w sieci.
3) wprowadzanie elementów gier do tradycyjnych metod edukacji osób dorosłych zwiększa ich zaangażowanie, co w konsekwencji prowadzi do wzrostu efektywności nauczania.”[14]

NARZĘDZIA E-LEARNINGOWE

Warto w tym miejscu poruszyć także temat narzędzi e-learningowych. Można posłużyć się definicją, zgodnie z którą jest to „zróżnicowana grupa technologicznych rozwiązań, które umożliwiają zdalne i interaktywne uczenie się poprzez wykorzystanie internetu i cyfrowych platform edukacyjnych.”[15] Wspomniane narzędzia możemy podzielić na synchroniczne i asynchroniczne.
W przypadku tych pierwszych proces dzieje się tu i teraz – co oznacza, że interakcja możliwa jest w czasie rzeczywistym. Do tej grupy zaliczyć możemy takie narzędzia, jak np.:
– wirtualne laboratoria i symulatory, czyli narzędzia wykorzystywane na potrzeby przeprowadzania badań naukowych, ale także kształcenia na odległość;
– wideokonferencje, czyli nic innego, jak interaktywna komunikacja multimedialna;
– webinary, tj. seminaria internetowe lub inaczej szkolenia online;
– współdzielone dokumenty, tzn. materiały, do których dostęp ma ściśle określona grupa osób.
Z kolei narzędzia asynchroniczne pozwalają na dostęp w dowolnym, dogodnym dla korzystającego z nich, czasie oraz oczywiście z dowolnego miejsca. Tu dla przykładu możemy wyróżnić:
– platformy edukacyjne;
– kursy online;
– materiały multimedialne.
Jakie są zalety tych narzędzi? Z całą pewnością, przede wszystkim, przyczyniają się one do efektywniejszej nauki. Ponadto do plusów zaliczyć można:
– dostępność i elastyczność – pozwalają na naukę w dowolnym miejscu i czasie;
– indywidualizacja – uczeń może dopasować proces nauczania do swoich potrzeb;
– interaktywność – dzięki temu, że oferują różnego rodzaju gry edukacyjne i tym podobne narzędzia, w znaczny sposób wpływają na większe zaangażowanie i aktywność uczniów, a także przyswajanie przez nich wiedzy;
– śledzenie postępów – w każdym momencie istnieje możliwość weryfikacji, jak duże postępy zostały osiągnięte;
– różnorodność materiałów – wielość form pozwala na lepsze dopasowanie do ucznia;
– odpowiedź na sytuacje kryzysowe – jak można to było zaobserwować podczas, e-learning był zdecydowanie bardziej skutecznym rozwiązaniem niż tradycyjne formy nauczania. [16]
Jak we wszystkim należy jednak znać umiar, bo i w przypadku omawianych rozwiązań liczyć należy się z pewnymi „minusami”, takimi, jak np.: brak bezpośredniego kontaktu i izolacja społeczna, dysponowanie odpowiednio zaawansowanym technologicznie sprzętem, brak możliwości natychmiastowego przekazania informacji zwrotnej, zapewnienie ochrony danych.[17]

Podsumowując, jak widać istnieje wiele metod nauczania, a te przedstawione to tylko mała ich część. Wciąż powstają nowe, istniejące są modyfikowane lub odchodzą w niebyt. Istotne jest, aby „być na bieżąco” i wiedzieć, która metoda dla nas czy też naszych słuchaczy, uczniów, studentów będzie najodpowiedniejsza. Często bywa tak, że aby materiał został przyswojony w najwyższym możliwym stopniu, niezbędne jest zastosowanie kilku metod. W ich wyborze ważne jest także, aby wziąć pod uwagę wymagania i cele edukacyjne, ale także wiek odbiorcy, inteligencję czy doświadczenie edukacyjne. Ważne są również uwarunkowania po stronie nauczyciela/szkoleniowca, tzn. czy podoła, aby daną metodą pracować, czy posiada wszelkie niezbędne preferencje. Należy pamiętać, że nie ma jednej, idealnej metody…..Ale zawsze można jej poszukać, a przy okazji zdobyć cenną wiedzę!

Autor: Magdalena Rak-Rozmysłowska

[1] https://platforma.mg-edu.pl/edukacja-osob-doroslych/ (11.06.2024)

[2] https://profesor.pl/publikacja,7814,Artykuly,Metoda-tekstu-przewodniego (11.06.2024)

[3] Ibidem

[4] https://szkolna24.pl/artykul/blog/nowatorskie-metody-nauczania (11.06.2024) (11.06.2024)

[5] Ibidem

[6] https://www.cel.agh.edu.pl/problem-based-learning/ (11.06.2024)

[7] Patrz artykuł: https://arleg.eu/uczenie-sie-doroslych/

[8] https://epale.ec.europa.eu/sites/default/files/study_circle.pdf (11.06.2024)

[9] https://epale.ec.europa.eu/sites/default/files/study_circle.pdf (11.06.2024)

[10] Ibidem

[11] Jak prowadzić z uczniami edukacyjne projekty badawcze, M. Bogusławska, A. Wenda, 2022, str.5