Główne megatrendy mające wpływ na gospodarkę i sferę edukacji
Do kluczowych megatrendów, mających w obecnej chwili największy wpływ na zmiany społeczne i gospodarcze, zaliczyć można globalizację, sprawiającą, że funkcjonujemy w jednej globalnej wiosce. Jednym z jej objawów jest wzrost konkurencji, pomiędzy przedsiębiorstwami, wychodzącej poza terytoria krajów czy związki krajów, takich jak np. Unia Europejska.[1] Jednakże po doświadczeniu pandemii oraz wojny na Ukrainie niektórzy badacze zauważają trend odwrotny[2]. Pandemia spowodowała przerwanie łańcucha dostaw w wielu gałęziach gospodarki. Konieczne było przenoszenie produkcji do macierzystych krajów. Odwrócenie trendów globalizacyjnych, z uwagi na wciąż silne zależności gospodarek, jest jednak wciąż odległą perspektywą.
Kolejnym ważnym czynnikiem determinującym rynek pracy i zapotrzebowanie na umiejętności jest postęp technologiczny. Automatyzacja procesów produkcji i świadczenia usług przewartościowuje potrzeby gospodarki. Można szczególnie zauważyć to w rozwoju branży IT m.in. zapoczątkowany pandemią COVID. Sztuczna inteligencja, uczenie maszynowe, big data, cyberbezpieczeństwo, wirtualna rzeczywistość czy też technologia blockchain[3] wyznaczają trendy zapotrzebowania na zawody.
Ważnym trendem kształtującym zapotrzebowanie na kwalifikacje są zmiany demograficzne (np. wg narodowego spisu powszechnego z 2021 r. Liczba ludności województwa dolnośląskiego zmniejszyła się o 10,3 tys. (0,4%) w ciągu dekady) . Zauważalny jest spadek liczby mieszkańców w Polsce przy jednoczesnym starzeniu się społeczeństwa. Jak wskazują dane GUS przeciętny wiek mieszkańców Dolnego Śląska w 2018 r. wynosił 41,6, z kolei w 2022 r. już 42,7. Podobny trend widać również w skali całego kraju. Zjawisko to będzie miało wymierny wpływ na zapewnianie odpowiednich kadr dla gospodarki.[4] W tym kontekście kluczowe wydaje się wzmacnianie idei kształcenia przez całe życie oraz stworzenie systemu zapewniającego angażowanie osób w wieku emerytalnym do aktywności, dostosowanej do ich aktualnej kondycji.
Istotną kwestią, mającą wpływ na kierunki rozwoju edukacji, są zmiany klimatu oraz kryzys energetyczny. Coraz większa świadomość dbałości o stan środowiska stwarza korzystne warunki do rozwoju technologii, związanych z odnawialnymi źródłami energii (energia ze słońca, wody, geotermii, wiatru czy biopaliw). W dobie kryzysu energetycznego kluczowe stają się technologie, poprawiające efektywność energetyczną czy zrównoważany transport. Działania te mają m.in. na celu ograniczenie globalnego ocieplenia. Kierunek zmian wyznaczają plany czy strategie np. Europejski Zielony Ład, Fit for 55.[5]
Jako istotny w obecnym czasie jawi się trend indywidualizacji. Coraz większa niepewność w gospodarce wymusza podjęcie działań mających za zadanie zwiększenie elastyczności, kreatywności czy umiejętności indywidualnych. Na rynku można spotkać coraz więcej Freelancerów, którzy swoim nietuzinkowym podejściem do wykonywania zadań mogą odnaleźć się w środowisku ciągłych zmian. [6]
Wybrane przykłady zawodów przyszłości uwarunkowanych obecnymi trendami
Postęp technologiczny
Zdecydowanie jednym z największych dostawców nowych zawodów/umiejętności jest branża IT. Wg. raportu ANTAL „Wpływ trendów rozwojowych nowych technologii na potrzeby kompetencyjne sektora IT”, wśród badanych respondentów 85% stwierdza, że wraz z rozwojem sztucznej inteligencji oraz uczenia maszynowego w bardzo wysokim stopniu wzrośnie zapotrzebowanie na nowe kwalifikacje i kompetencje. Natomiast znaczny wzrost na nowe kompetencje nastąpi w przypadku automatyzacji procesów biznesowych (72% respondentów), jednocześnie 75% respondentów zauważa możliwość transformacji obecnie dostępnych kompetencji.[7]
Wśród zawodów rokujących na dynamiczny rozwój zaliczyć można m.in. specjalistę big data, specjalistę ds. uczenia maszynowego, inżyniera wirtualnej rzeczywistości, specjalistę od blockchain, architekta Internetu rzeczy, specjalistę ds. cybersecurity czy prognostyka katastrof cybernetycznych.[8]
Zmiany demograficzne
W przypadku zmian demograficznych mamy do czynienia z dwoma głównymi czynnikami tj. starzeniem się społeczeństwa oraz depopulacją. W pewnym zakresie reakcją na takie zjawiska jest automatyzacja procesów produkcji u usług, pozwalająca zastąpić niektóre czynności i ograniczyć konieczną liczbę pracowników. Proces automatyzacji niesie za sobą konieczność uzyskiwania nowych kompetencji dla osób obsługujących np. roboty przemysłowe. Starzenie się społeczeństwa wymusza również rozwiązania mające na celu przekwalifikowywanie osób starszych, aby móc zatrzymać ich na rynku pracy. Przedłużenie aktywności osób starszych może być realizowane poprzez ofertę pracy, dostosowaną do ich kondycji fizycznej i psychicznej. W efekcie starzenia się społeczeństwa wrastać będzie zapotrzebowanie na pracowników białego sektora (branża medyczno-opiekuńcza): fizjoterapeuci i masażyści, lekarze, pielęgniarki i położne, psychologowie i psychoterapeuci, ratownicy medyczni, opiekunowie osoby starszej lub niepełnosprawnej.[9]
Zmiany klimatu oraz kryzys demograficzny
Zmiany prawne, wynikające z dbałości o środowisko naturalne oraz konieczności ograniczenia zużywania energii, wymuszają na przedsiębiorstwach zatrudnianie dedykowanych osób odpowiedzialnych za tego typu kwestie. Niemały wpływ, na wzrastający trend na zapotrzebowanie na zielone zawody, ma rozwój technologii, elektromobilność czy inteligentne sieci.[10]
Konfederacja Lewiatan wraz z partnerem VEOLIA opracowali bardzo interesujący raport „Zielone kompetencje i miejsca pracy w Polsce w perspektywie 2030 roku”.[11] W raporcie przytaczają dane Europejskiego Centrum Rozwoju Kształcenia Zawodowego, wskazującego potrzebę rozwoju kompetencji, związanych z zieloną transformacją dla prawników czy architektów, ponadto wśród specjalistów z finansów czy osób obsługujących projekty związane z zieloną transformacją.
Jak wynika z powyższego raportu w Polsce można zaobserwować wzrost zapotrzebowania na zielone zawody w poszczególnych branżach:
| Branża | Poszukiwani pracownicy |
| Energetyka oparta na paliwach kopalnych | Pracownicy zajmujący się wymianą infrastruktury energetyczne |
| Energetyka – morskie farmy wiatrowe | Projektanci i producenci elementów morskich farm wiatrowych Instalatorzy morskich farm wiatrowych Serwisanci Pracownicy realizujący rozbudowę i dostosowanie portów przesyłowych |
| Energetyka – lądowe farmy wiatrowe | Projektanci i producenci elementów lądowych farm wiatrowych Instalatorzy lądowych farm wiatrowych Serwisanci |
| ENERGETYKA – FOTOWOLTAIKA | Doradcy w zakresie fotowoltaiki Osoby zaangażowane w projektowanie i produkcję instalacji fotowoltaicznych Monterzy instalacji fotowoltaicznych Pracownicy świadczący usługi związane z demontażem i utylizacją instalacji fotowoltaicznych |
| Wydobycie węgla | Specjaliści od rekultywacji terenów pokopalnianych Pracownicy realizujący prace w terenie Specjaliści ds. naprawy osobowych samochodów elektrycznych Pracownicy przy budowie i obsłudze stacji ładowania |
| Transport indywidualny i mikromobilność | Specjaliści ds. naprawy osobowych samochodów elektrycznych Pracownicy przy budowie i obsłudze stacji ładowania Specjaliści utylizacji baterii Specjaliści serwisowania urządzeń i zarządzania rozmieszczeniem pojazdów |
| TRANSPORT ZBIOROWY, CIĘŻAROWY | Kierowcy autobusów, motorniczy tramwajów, maszyniści pociągów Logistycy przejazdów i systemów parkowania Specjaliści ds. naprawy ciężarowych samochodów elektrycznych Pracownicy zaangażowani przy projektowaniu i produkcji samochodów ciężarowych o napędzie elektrycznym Pracownicy przy budowie i obsłudze stacji |
| Budownictwo | Pracownicy przy produkcji wyrobów termoizolacyjnych Audytorzy energetyczni Doradcy energetyczni Wykonawcy robót termoizolacyjnych |
Indywidualizacja
Na rynku pracy można zauważyć trend odchodzenia z pracy na etacie na rzecz tzw. Freelancingu (freelancer – wolny strzelec). Posiadając indywidualne umiejętności i bogate doświadczenie niektóre osoby decydują się na pracę przy realizacji konkretnego projektu czy zlecenia. Jest to często okazja do zarobienia znacznie większych kwot w stosunku do pracy na etacie. Wśród freelancerów, obecnie popularne są zawody, takie jak jak np.: programiści, twórcy stron internetowych, marketingowcy, analitycy, specjaliści e-commerce, fotografowie czy filmowcy.[12] Przykładem giełdy ofert dla takich osób jest strona freelancer.pl.
Podsumowanie
Żyjemy w dynamicznie zmieniających się czasach, stąd coraz bardziej istotne jest poważne podejście do poszerzania swojego portfolio kwalifikacji i kompetencji. Jest to niezbędne na poziome pracodawców funkcjonujących w zmieniającym się środowisku społeczno-gospodarczym, aby zachować lub nawet zwiększyć swoją konkurencyjność. W czasie występowania niedoboru kadr, zmian technologicznych, niezbędne jest inwestowanie w kompetencje kadry. Kluczowa jest również współpraca pracodawców z sektorem szeroko pojętej edukacji, tak aby jak najtrafniej dopasowywać programy do potrzeb aktualnej, ale również przyszłej gospodarki. Niezbędne jest również stałe podnoszenie świadomości istoty kształcenia przez całe życie. W świecie dynamicznych zmian poradzą sobie tylko gospodarki mające mocny kapitał społeczny, którego elementem są ludzie posiadający wysokie kwalifikacje, zarówno te twarde, jak i miękkie.
Autor: Szymon Hnat.
[1] https://www.europarl.europa.eu/news/pl/headlines/economy/20190712STO56968/wplyw-globalizacji-na-zatrudnienie-i-na-ue (12.10.2023 r.)
[2] https://obserwatorgospodarczy.pl/2022/07/30/jestesmy-swiadkami-poczatku-konca-globalizacji-jak-powinna-postapic-europa/ (12.10.2023 r.)
[3] https://kwalifikacje.edu.pl/nowoczesne-zawody/ (12.10.2023 r.)
[4] https://transferhub.pl/demografia-najwieksze-wyzwania-rynku-pracy-wciaz-przed-nami/ (12.10.2023 r.)
[5] https://odpowiedzialnybiznes.pl/artykuly/kryzys-klimatyczny-musimy-byc-gotowi-na-nowe-wyzwania/ (13.10.2023 r.)
[6] http://www.roczniklubuski.uz.zgora.pl/wydania/tom_46/RL_T46_2_Novikova.pdf (13.10.2023 r.)
[7] https://antal.pl/wiedza/raport/wplyw-trendow-rozwojowych-nowych-technologii-na-potrzeby-kompetencyjne-sektora-it (18.10.2023 r.)
[8] https://kwalifikacje.edu.pl/nowoczesne-zawody/ (13.10.2023r.)
[9] https://eures.ec.europa.eu/living-and-working/labour-market-information/labour-market-information-poland_pl#wojew%C3%B3dztwo-dolno%C5%9Bl%C4%85skie (18.10.2023 r.)
[10] https://fabrykiwpolsce.pl/zielone-miejsca-pracy-polskie-firmy/ (18.10.2023 r.)
[11] https://lewiatan.org/wp-content/uploads/2022/09/RAPORT_zielone_kompetencje-1.pdf (18.10.2023 r.)
[12] https://twojstartup.pl/freelancer-zawody-ktore-zarobia-najwiecej-w-2024-roku/ (18.10.2023 r.)